Over J.S. Bach

Geen dag zonder,,,,?

Google maakt de zin af: geen dag zonder Bach! Is hij de enige componist met een slagzin?

Bach en Nederland
Er is in Nederland met Bach iets bijzonders aan de hand. Elk orkest heeft hier Bach met regelmaat op de muziekstandaard staan. In tientallen plaatsen zijn er periodiek uitvoeringen van cantates, al of niet ingepast in de zondagse liturgie. Liefhebbers kunnen in Nederland in de periode voor Pasen ‘overal’ terecht voor tientallen uitvoeringen in concertzalen en kerken waar de Mattheus Passie en de Johannes Passie op het programma staan.  Ook de Hohe Messe wordt regelmatig in tal van plaatsen uitgevoerd en voor het Weihnachts Oratorium groeit de belangstelling. Er is geen ander land waar zo veel orgelconcerten worden gegeven als hier. Daar is Bach de enige componist die niet vaak in de programma’s ontbreekt. Er is veel meer Bach in Nederland. Maarten ’t Hart heeft ons de ogen geopend voor de schoonheid van de cantates, waarvan er ruim tweehonderd bekend zijn (tweevijfde van het geschatte aantal is zoek). Gustav Leonardt, de onlangs overleden Bach-expert, heeft samen met Nicolaus Harnoncourt alle beschikbare cantates op CD gezet. De Duitse dirigent Helmuth Rilling deed dat eerder, ere wie ere toekomt. Ton Koopman deed hetzelfde, deels in eigen beheer vanwege financiële problemen bij de producent. Daarna kwam er een goedkope uitgave van alle cantates bij de drogist Het Kruidvat. Nu, begin 2013, komt er opnieuw een volledige opname van alle cantates op de markt. Ze worden uitgevoerd door een Japans koor, orkest en solisten onder leiding van Masaaki Suzuki. Japan? Suzuki heeft in Nederland bij Ton Koopman gestudeerd, vandaar. Hem gevraagd naar een volgend project luidde het antwoord ‘Opnieuw opnames van de cantates van Bach’. De ook buiten buiten de landsgrens vermaarde Nederlandse cellist Peter Wispelwey heeft onlangs Bach’s zes suites voor solo-cello opnieuw opgenomen. Ivo Janssen deed dat met de volledige klavierwerken van Bach gespeeld op piano, daarmee in de voetsporen van de Canadees Glenn Gould tredend. De schrijver Simon Vestdijk begon elke dag met Das Wohltemperierte Klavier. Hans Brandts Buys verrichte belangwekkend pioniersarbeid evenals Anthon van der Horst, beiden halverwege de vorige eeuw. Er is nog veel  meer over de relatie tussen Bach en Nederland vertellen, ze lijken onafscheidelijk.

Bach bijzonder
Wat is de verklaring voor zo veel moois dat door één persoon tot stand is gebracht? Niemand, zo lijkt het, is  staat om daarop het definitieve antwoord te geven. Bach wordt al gauw een onbegrepen en bewonderde mysticus. Nogmaals: wat is bij hem zo bijzonder? Het zou de omvang van zijn composties kunnen zijn, maar wat dat betreft komen Telemann, Mozart en Haynd en veel onbekend gebleven componisten ook een heel eind. De veelheid van de genres waarvoor Bach componeerde is bijzonder. Hij schreef voor solo-instrumenten, sonates, concerten, orgelmuziek, orkestwerken, passies en cantates. Alleen de opera ontbreekt.
Bach staat, muziek-historisch beschouwd, aan zowel het begin als aan het een einde van een periode.  Zijn werk markeert het eind van een lange periode waarin meerstemmigheid (polyfonie) overheerste, alle stemmen zijn even belangrijk. De compositie waarin die kunst tot het allerhoogste niveau wordt gedemonstreerd is Bach’s ‘Der Kunst der Fuge’. Aan de andere kant zijn er zijn composities waar een enkele stem wordt begeleid, zoals in Aria’s. In de cantates zijn beide genres te horen. Er zijn grote en grootse koorfuga’s, uitbundige én ingetogen aria’s en recitatieven.


Bach en orgel
Voor het (kerk-)orgel is Bach zonder enige twijfel de allerbelangrijkste componist. Er zijn kleine composities zoals de kleine bewerkingen van koralen, en zeer omvangrijke zoals de achttiende zestien Leipziger koralen en een grote hoeveelheid preludia, toccata’s en fuga’s. Er is grote eenvoud én uiterste complexiteit zoals in een grote fuga met drie thema’s en de grote bewerking van het ‘Vater unser’. Het kan niet anders of Bach moet ook een fabelachtige speeltechniek hebben gekend. We weten dat hij vaak voor het geven van concerten werd uitgenodigd.  Schijnbaar eenvoudige composities zoals de zes triosonates stellen aan de uitvoerder de hoogste technische eisen. En dan te bedenken dat die sonates bedoeld waren als oefenmateriaal voor een van zijn oudste zoon, Wilhelm Friedemann.   

Bach en meer
Opmerkelijk, dat is zwak uitgedrukt, is de door Bach-liefhebbers ervaren eenheid van ratio en gevoel in zijn  composities. Zijn muziek verraadt een grondige kennis van musicologische systemen. Wie de muziek van Bach technisch doorlicht komt tot grote verrassingen. Hij heeft gewerkt met de leer der getallen (A = 1, B = 2; het Bach-getal is 14 en J. S. Bach = 41) die ook deel uitmaakt van de Joodse mystieke traditie. Wie dat doorgrondt valt van de ene verbazing in de andere. Anderzijds is er muziek waarin het gevoel de boventoon voert. Iedere Bach-kenner en liefhebber herkent dat bij aria’s zoals ‘Erbarme dich’ uit de Mattheus Passie en het eerste grote Kyrie en het Qui Tallis in de Hohe Messe. Bij Bach laat een louter rationele verklaring het afweten. Vorm en inhoud, ratio en sentiment, zijn bij Bach onlosmakelijk met elkaar verweven tot evenwichtig bouwwerk.
Begrijpen we het genie Bach steeds beter? Dat is maar ten dele het geval, er valt nog zo veel te onderzoeken. Daarom begint Suzuki vrolijk opnieuw met het opnemen van cantates. Er is groeiende interesse voor de verhouding tussen muziek en theologie waarin Bach een hoofdrol speelt. Zijn Hohe Messe is de meest diepgravende compositie die is getoonzet op eeuwenoude liturgische teksten. Die zou tegenstellingen tussen de werelden van het protestantisme en van het katholicisme tenminste voor een deel kunnen overbruggen.

Ad Boes